Επικονίαση και καρπόδεση σε ελαιόδεντρα
Η ελιά καρποφορεί σε τσαμπιά που σχηματίζονται την προηγούμενη χρονιά, επομένως οι τεχνικές καλλιέργειας επικεντρώνονται στη ρύθμιση της συγκομιδής σε ποσότητα και ποιότητα, προκειμένου να βελτιστοποιηθεί η οικονομική και περιβαλλοντική χρήση των χρησιμοποιούμενων πόρων.
Η ελιά είναι ένα διετές καρποφόρο είδος , που σημαίνει ότι τα έτη υψηλής παραγωγής εναλλάσσονται με έτη χαμηλής ή καθόλου παραγωγής. Ο αριθμός των καρπών ανά καρποφόρο κλαδί είναι αποτέλεσμα των βλαστικών και αναπαραγωγικών διεργασιών που λαμβάνουν χώρα σε έναν διετή αναπαραγωγικό κύκλο.
Τόσο η ανάπτυξη των βλαστών όσο και η ανάπτυξη των καρπών είναι κυκλικά φαινόμενα στην ελιά. Και τα δύο συμβαίνουν ετησίως, αλλά ενώ η ανάπτυξη των βλαστών ολοκληρώνεται μέσα στο ίδιο έτος, οι διαδικασίες που οδηγούν στην καρποφορία απαιτούν δύο διαδοχικές εποχές.
Κατά το πρώτο έτος, σχηματίζονται μπουμπούκια στις μασχάλες των φύλλων των βλαστών. Η μοίρα τους, βλαστική ή αναπαραγωγική, καθορίζεται από το τρέχον επίπεδο συγκομιδής, καθώς αυτός είναι ο κύριος παράγοντας που ευθύνεται για την ετήσια διακύμανση της ανθοφορίας. Κατά το δεύτερο έτος , μετά τον χειμερινό λήθαργο, τα δυνητικά αναπαραγωγικά μπουμπούκια που έχουν ικανοποιήσει τις απαιτήσεις ψύξης διαφοροποιούνται σε ταξιανθίες ή άνθη. Κατά τη διάρκεια της ανθοφορίας, συμβαίνουν επικονίαση , γονιμοποίηση και καρπόδεση , με αποτέλεσμα μια μαζική αποκοπή των λουλουδιών και ανάπτυξη καρπών στις 6-8 εβδομάδες μετά την ανθοφορία. Οι καρποί που παραμένουν προσκολλημένοι στο κλαδί συνεχίζουν να αναπτύσσονται μέχρι την ωρίμανση, εκτός από εκείνους που πέφτουν λόγω αβιοτικών στρες, παρασίτων και ασθενειών (Rayo and Cuevas, 2017).
Οι οφθαλμοί σχηματίζονται στις μασχάλες των φύλλων καθώς οι βλαστοί μεγαλώνουν και σχηματίζουν νέους κόμβους, παραμένοντας αδρανείς μέχρι την επόμενη άνοιξη, όταν θα αρχίσουν να βλασταίνουν μετά από μια περίοδο χειμερινής αδράνειας όπου θα συσσωρεύονται στο κρύο (Rubio-Valdés, 2009).
Ανθική επαγωγή και μύηση
Η ανθική επαγωγή, που ορίζεται ως η εσωτερική φυσιολογική αλλαγή στο κορυφαίο μερίστωμα ενός μπουμπουκιού που καθορίζει την ανθική του φύση, προηγείται οποιασδήποτε ορατής μορφολογικής αλλαγής. Η αναπαραγωγική ή βλαστική μοίρα κάθε μπουμπουκιού - δηλαδή, το αν αποκτά ή όχι το αναπαραγωγικό του δυναμικό - πρέπει να συμβεί πριν από την έναρξη της λήθης , καθώς η κυτταρική διαίρεση, απαραίτητη προϋπόθεση για την ανθική επαγωγή, δεν παρατηρείται κατά τη διάρκεια της λήθης.
Αρκετές μελέτες δείχνουν ότι η ανθική επαγωγή σχετίζεται με την αρχική ανάπτυξη του σπόρου και του καρπού πριν από τη σκλήρυνση του πυρήνα . Η αναστολή της ανθικής επαγωγής σχετίζεται άμεσα με την αύξηση των ενδογενών γιββερελλινών που συντίθενται στο ενδοσπέρμιο του σπόρου (Stutte και Martin, 1986). Αυτό σχετίζεται με το χαρακτηριστικό της εναλλασσόμενης καρποφορίας της ελιάς, έτσι ώστε η μειωμένη ανθοφορία να σχετίζεται με υψηλή παραγωγή το προηγούμενο έτος , όπου η αφθονία καρπών οδηγεί σε υψηλή σύνθεση γιββερελλίνης στους σπόρους.
Οι περισσότεροι οφθαλμοί που σχηματίστηκαν πριν από τα μέσα Σεπτεμβρίου σε δέντρα με άδειους καρπούς αναπτύσσονται σε ταξιανθίες την επόμενη σεζόν. Αυτοί που σχηματίστηκαν τον Οκτώβριο παραμένουν αδρανείς ή πέφτουν. Αντίθετα, σε δέντρα με μεγάλα φορτία καρπών, μόνο οι λίγοι οφθαλμοί που σχηματίστηκαν πριν από τα μέσα Ιουλίου αναπτύσσονται σε ταξιανθίες (Piedra et al., 2012). Συνοψίζοντας, η παρουσία καρπών κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού και του φθινοπώρου επηρεάζει την ανθοφορία το επόμενο έτος και υποδηλώνει την αναστολή της ανθοφορικής επαγωγής κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.
Η απουσία καρπών δεν εγγυάται απαραίτητα άφθονη ανθοφορία την επόμενη χρονιά. Η έναρξη της ανθικής ανάπτυξης, η οποία σηματοδοτεί την έναρξη της αναπαραγωγικής μορφολογικής ανάπτυξης, συμβαίνει μόνο αφού ο οφθαλμός εξέλθει από την αδράνεια. Η έναρξη της ανθικής ανάπτυξης είναι, επομένως, η διαδικασία στην οποία υπόκειται ένας οφθαλμός που οδηγεί μη αναστρέψιμα στην ανάπτυξη ενός άνθους ή ταξιανθίας. Αυτή η διαδικασία περιλαμβάνει εσωτερικές αλλαγές στους οφθαλμούς που αποδίδονται σε ορμονική ισορροπία που επηρεάζεται από εξωτερικούς παράγοντες.
Τα ελαιόδεντρα χρειάζονται χειμερινή ψύξη για να ξεπεράσουν οι οφθαλμοί μιας ποικιλίας τον λήθαργο και να βλαστήσουν υπό συνθήκες ευνοϊκές για την ανάπτυξη. Η συνήθης μέθοδος που χρησιμοποιείται για τον χαρακτηρισμό των απαιτήσεων θερμοκρασίας είναι η αξιολόγηση του αριθμού των ωρών σε θερμοκρασίες μεταξύ 2,5 και 15°C , με μέγιστη επίδραση για εκείνες γύρω στους 12,5°C (Rallo et al., 1994).
Μεταξύ 15 και 16°C, σταματούν να συσσωρεύουν κρύο, και οι υψηλότερες θερμοκρασίες εξουδετερώνουν μέρος του συσσωρευμένου κρύου (De Melo-Abreu et al., 2004). Υπό τις κρύες νυχτερινές και ήπιες συνθήκες ημέρας που είναι χαρακτηριστικές του μεσογειακού κλίματος, η ανάγκη για κρύο καλύπτεται φυσικά κατά τη διάρκεια της ανάπαυσης (Rubio-Valdés, 2009).
Αντίθετα , σε περιοχές όπου δεν υπάρχει αρκετή συσσώρευση ψύχους, η ανθοφορία είναι πολύ κλιμακωτή , με τους οφθαλμούς να παρατηρούνται σε πολύ διαφορετικά φαινολογικά στάδια ή ακόμη και όλοι οι οφθαλμοί μπορεί να παραμένουν αδρανείς ή να πέφτουν κατά τη στιγμή της βλάστησης σε ακραίες περιπτώσεις, εμποδίζοντας έτσι την ανθοφορία.
Υπό αυτή την έννοια, η υπερθέρμανση του πλανήτη και η προβλέψιμη κλιματική αλλαγή ενδέχεται να τροποποιήσουν τη συμπεριφορά της ελιάς στις παραδοσιακές μεσογειακές περιοχές της (Rallo και Cuevas, 2017).
Ανθική διαφοροποίηση
Τα άνθη της ελιάς ομαδοποιούνται σε φόβες . Ο αριθμός των ανθέων ανά φόβες ποικίλλει σημαντικά (12-20), με διαφορές μεταξύ των ποικιλιών, ακόμη και μεταξύ των ετών για την ίδια ποικιλία.
Η ελιά είναι γενικά ανδρομονόικο φυτό , με ερμαφρόδιτα (τέλεια) άνθη και στάσιμα (ατελή) άνθη με υποτυπώδεις μη λειτουργικούς ύπερους.
Κατ' εξαίρεση, υπάρχουν ανδρόβια φυτά, με μόνο σταμινοειδή άνθη, και τριμονόβια φυτά, με ερμαφρόδιτα, σταμινοειδή και ύπερα άνθη (Fernández-Escobar, 1977).
Κατά τη σύντομη χρονική περίοδο μεταξύ της έναρξης της ανθικής ανάπτυξης και της άνθησης στα ελαιόδεντρα (2,5 έως 3 μήνες), ορισμένοι περιβαλλοντικοί παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν την έκφραση του φύλου των ανθέων της ελιάς (Badr και Hartman, 1971):
- ο χαμηλές θερμοκρασίες Κατά την περίοδο ανάπτυξης της ταξιανθίας, οι συνθήκες είναι ευνοϊκές για την ανάπτυξη του ύπερου.
- ο υψηλές θερμοκρασίες Προκαλούν ταχεία ανάπτυξη των ταξιανθιών, τείνοντας να αυξάνουν την αποβολή του ύπερου.
- La λειψυδρία ή χαμηλή υγρασία του εδάφους, αύξηση των αποβολών των ωοθηκών.
- El διατροφική και υγειονομική κατάσταση του δέντρου Επηρεάζει επίσης τη σχετική αναλογία των τύπων ανθέων, έτσι ώστε η απώλεια φύλλων πριν από την άνθιση, που προκαλείται από κακή θρέψη ή από προσβολή παθογόνων, μειώνει τον αριθμό των τέλειων ανθέων και αυξάνει τον αριθμό των ατελών, προκαλώντας κακή ανάπτυξη των ανθέων.
Γενικά, όταν οι συνθήκες είναι δυσμενείς, η ανάπτυξη του ύπερου είναι αυτή που αποτυγχάνει. Ο λόγος για την αποβολή του ύπερου φαίνεται να έγκειται στον ανταγωνισμό για αφομοιώσεις μεταξύ των λουλουδιών και μεταξύ των λουλουδιών και των ενεργά αναπτυσσόμενων βλαστών κατά την περίοδο ανάπτυξης του ύπερου (Rosati et al., 2011).
Η αποβολή του ύπερου δεν περιορίζει την παραγωγική ικανότητα της ελιάς στις περισσότερες περιπτώσεις . Ωστόσο, σε καταστάσεις έλλειψης νερού και θρεπτικών συστατικών και υψηλής ζήτησης για αφομοιώσιμα φυτά (χρόνια άφθονης ανθοφορίας), οι αναπτυξιακές διεργασίες των ταξιανθιών, των ανθέων, των ωοθηκών και των ωαρίων μπορούν να επηρεαστούν, επηρεάζοντας την καρποφορική ικανότητα της ελιάς. Γενικά, οι καλλιεργητικές τεχνικές που προάγουν την ανάπτυξη και την εξέλιξη των ανθέων (πρώιμη άρδευση και καλή θρέψη) ή περιορίζουν τον ανταγωνισμό μεταξύ των αναπτυσσόμενων ανθέων (κλάδεμα ή αραίωση) ενισχύουν την καρποφορική ικανότητα των ανθέων που φτάνουν στην ανθοφορία (Rallo και Cuevas, 2017).

Γονιμοποίηση
Κατά την ανθοφορία, λαμβάνει χώρα η επικονίαση, δηλαδή η μεταφορά της γύρης από τον ανθήρα του άνθους στο δεκτικό στίγμα του ίδιου ή άλλου άνθους . Στις ελιές, αυτή η μεταφορά πραγματοποιείται γενικά από τον άνεμο (ανεμόφιλη επικονίαση), ο οποίος μπορεί να μεταφέρει γύρη σε αποστάσεις χιλιομέτρων, αν και περισσότερο από το 95% της γύρης εναποτίθεται σε απόσταση 40 μέτρων από την πηγή της (Griggs et al., 1975). Για να συμβεί η γονιμοποίηση του άνθους, ο γυρεοσωλήνας πρέπει να ταξιδέψει από το στίγμα στο εσωτερικό του εμβρυϊκού σάκου, όπου λαμβάνει χώρα η γονιμοποίηση, δημιουργώντας τον μελλοντικό σπόρο και, κατά συνέπεια, τη μετατροπή του άνθους σε καρπό.

Η καρπόδεση είναι συνήθως ο δείκτης που χρησιμοποιείται για τη μέτρηση της αποτελεσματικότητας της επικονίασης. Ωστόσο, από την έναρξη της ανθοφορίας έως την καρπόδεση, συμβαίνει μια σειρά διεργασιών που επηρεάζονται από ορισμένους εσωτερικούς και εξωτερικούς παράγοντες, η ενεργοποίηση των οποίων θα οδηγήσει στην τελική καρπόδεση. Αυτές είναι οι εξής:
-
Εσωτερικός:
a) Αιτίες υπογονιμότητας:
Είναι ποικιλιακής φύσης. Η αποβολή των ωοθηκών καθορίζεται από την ατροφία των θηλυκών αναπαραγωγικών οργάνων (που συζητήθηκε προηγουμένως) ή από την αυτοασυμβατότητα γύρης-υπέρου. δηλαδή, ο ύπερος ενός λουλουδιού αναγνωρίζει και απορρίπτει βιοχημικά γύρη του ίδιου γονότυπου, δηλαδή γύρη από την ίδια ποικιλία. Ταυτόχρονα, επιλέγει και επιτρέπει την ανάπτυξη σωλήνων γύρης από κόκκους γύρης που ανήκουν σε άλλες ποικιλίες.
β) Επίδραση της ποικιλίας:
- Παραγωγή γύρηςΑυτό συμβαίνει όταν λαμβάνει χώρα αποφλοίωση σε ώριμους ανθήρες, ένα φαινόμενο που επηρεάζεται άμεσα από κλιματικούς παράγοντες. Ωστόσο, η ποσότητα της παραγόμενης γύρης φαίνεται να είναι χαρακτηριστικό της ποικιλίας.
- Περίοδος δεκτικότητας στο στίγμαΓενικά, είναι μεγαλύτερης διάρκειας από ό,τι στα εντομόφιλα επικονιασμένα είδη (Fankel και Galun, 1977). Έχει παρατηρηθεί ότι τα στίγματα της ελιάς παραμένουν δεκτικά για έως και 3 ή 4 ημέρες μετά την άνθηση (Bradley και Griggs, 1963). Πιθανώς λόγω της περιόδου ανθοφορίας της ελιάς (Μάιος-Ιούνιος), η περίοδος δεκτικότητας μειώνεται λόγω πρόωρης ξήρανσης του στίγματος.
- Βλάστηση κόκκων γύρηςΕίναι ένας από τους εσωτερικούς παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν περισσότερο την επικονίαση. Οι κόκκοι γύρης, μαζί με τους σπόρους, είναι οι δύο κύριοι παράγοντες διασποράς των φυτών. Και οι δύο έχουν κινητή φάση μέχρι να βρουν ένα κατάλληλο περιβάλλον για βλάστηση και ανάπτυξη. Στην περίπτωση των κόκκων γύρης, το περιβάλλον βλάστησης είναι πολύ συγκεκριμένο: ένα δεκτικό στίγμα μιας συμβατής ποικιλίας. Η αποτελεσματικότητα της μεταφοράς γύρης κατά τη διάρκεια της κινητής φάσης μπορεί να αυξηθεί με μια άφθονη απόδοση της ποικιλίας δότη.
γ) Διατροφικές πληροφορίες:
Η μελέτη των συνθηκών βλάστησης της γύρης in vitro είναι η μέθοδος που χρησιμοποιείται γενικά για την αξιολόγηση της βλαστικής της ικανότητας, καθώς οι μελέτες in vivo μπορούν να καλυφθούν από την επίδραση άλλων παραγόντων. Με την πάροδο των ετών, έχουν αναπτυχθεί μέσα για τη μελέτη της βλάστησης της γύρης, ξεκινώντας με αυτά που βασίζονται σε άγαρ και σακχαρόζη σε διαφορετικές συγκεντρώσεις, τα οποία απέδωσαν χαμηλά ποσοστά βλάστησης. Η σακχαρόζη που προστίθεται στο μέσο καλλιέργειας γύρης είναι το θρεπτικό συστατικό που χρησιμοποιείται γενικά στις μελέτες βλάστησης. Η προσθήκη βορίου με τη μορφή HBO3 σε ένα μέσο καλλιέργειας που βασίζεται σε υδατικά διαλύματα σακχαρόζης φαίνεται να βελτιώνει τα ποσοστά βλάστησης.

Παγωμένο
Οι ωοθηκικοί ιστοί , οι οποίοι αναπτύσσονται τακτικά μέχρι την άνθηση, σταματούν να αναπτύσσονται σε αυτό το σημείο εάν δεν έχει συμβεί επικονίαση. Σε αυτήν την περίπτωση, το άνθος πέφτει λόγω του σχηματισμού ενός στρώματος αποκοπής. Αυτό το φαινόμενο μπορεί να ενταθεί από την παραγωγή αιθυλενίου λόγω της γήρανσης του άνθους, αν και αυτή μπορεί να μην είναι η μόνη αιτία, καθώς η ίδια η επικονίαση προκαλεί μεγαλύτερη απελευθέρωση του αερίου (Nitsch, 1971).
Αντίθετα, η ανάπτυξη των ωοθηκών συνεχίζεται χωρίς την αποκοπή, υπό την προϋπόθεση ότι ο γυρεοσωλήνας βλασταίνει στο στίγμα, χωρίς να χρειάζεται να φτάσει στον εμβρυϊκό σάκο. Αυτό το φαινόμενο συμβαίνει επειδή η βλάστηση της γύρης στο ίδιο το στίγμα πυροδοτεί μια σειρά ορμονικών αλλαγών που είναι υπεύθυνες για την αρχική ανάπτυξη του καρπού.
Ενώ η επικονίαση είναι ο παράγοντας που ξεκινά την ανάπτυξη των καρπών, η ανάπτυξη των καρπών ελέγχεται από τους αναπτυσσόμενους σπόρους . Η επίδραση των σπόρων στην ανάπτυξη των καρπών ρυθμίζεται από ορμόνες, κυρίως αυξίνες, γιββερελλίνες και κυτοκινίνες, των οποίων τα επίπεδα μειώνονται καθώς οι σπόροι ωριμάζουν.
Ο παγετός και η ομίχλη στα πρώιμα στάδια ανάπτυξης μπορούν να αποτελέσουν περιοριστικούς παράγοντες στην ανάπτυξη των καρπών. Η θέση του καρπού, μαζί με τη θρεπτική κατάσταση ή την παρουσία παθογόνων όπως το ψύλλιο της μηλιάς (Prays moth), επηρεάζουν επίσης την ανάπτυξη των καρπών. Τέλος, οι διαφορές στην καρπόδεση μεταξύ ποικιλιών του ίδιου είδους έχουν επανειλημμένα αποδειχθεί, ανεξάρτητα από τους κλιματικούς παράγοντες, με αποτέλεσμα δύο τύπους καρπών:
- Κανονικός. Αυτά που επικονιάστηκαν με γύρη από άλλη συμβατή ποικιλία. Έχουν κανονικό μέγεθος και χαρακτηριστικά. Περιέχουν έναν ή δύο σπόρους.
- Παρθενοκαρπικό: Κοινώς γνωστές ως «ζοφερόνες», αυτές είναι καρποί που αναπτύσσονται χωρίς γονιμοποίηση του ωαρίου ή ως αποτέλεσμα αποβολής των ωοθηκών λόγω ασυμβατότητας γύρης-στίγματος. μικρά φρούτα, σφαιρικά ή ωοειδή σε σχήματα οποία σύντομα σταματούν να αναπτύσσονται. Συνήθως πέφτουν πριν ωριμάσουν, αν και μερικά επιμένουν στο φυτό δίπλα στον κανονικό καρπό.

Σύσταση
Από το τεχνικό τμήμα και το τμήμα Έρευνας και Ανάπτυξης της Cultifort, συνιστούμε τις προ-ανθοφορικές θεραπείες με το Cultiboro Plus για τη βελτίωση της βιωσιμότητας της γύρης και της βλάστησης των γυρεοσωλήνων. Πρόκειται για μια οργανική, υγρή σύνθεση βορίου σε σύμπλοκο με μονοαιθανολαμίνη που περιέχει αναγωγικά σάκχαρα, σχηματίζοντας ένα σύμπλοκο που ενισχύει την αφομοίωση και τη μεταφορά του σε όλο το φυτό. Είναι επίσης χωρίς χλώριο.
Η εφαρμογή του Cultiboro Plus είναι απαραίτητη στα ελαιόδεντρα στην αρχή της βλαστικής δραστηριότητας, πριν από την ανθοφορία, καθώς και στην αρχή της καρποφορίας , καθώς το βόριο είναι ένα πολυλειτουργικό μικροθρεπτικό συστατικό που, εκτός από τη βελτίωση της ποιότητας της γύρης και της ανάπτυξης των γυρεοσωλήνων , συμμετέχει στην κυτταρική διαίρεση και ανάπτυξη (επομένως, η έλλειψή του σε επίπεδο φυλλώματος και καρπού εκδηλώνεται ως δυσπλασίες ). Μαζί με το ασβέστιο, είναι απαραίτητο στη σύνθεση των κυτταρικών τοιχωμάτων , βελτιώνοντας επίσης συνεργιστικά την κινητικότητά τους στο φυτό (θυμηθείτε ότι και τα δύο θρεπτικά συστατικά έχουν μειωμένη κινητικότητα). Συμμετέχει στη μεταφορά υδατανθράκων και καλίου , στον μεταβολισμό του αζώτου και στον σχηματισμό πρωτεϊνών . Συμμετέχει στη ρύθμιση των ορμονικών επιπέδων (απαραίτητο στα πρώτα στάδια ανάπτυξης των καρπών). κ.λπ.

Αναφορές
Badr SA και Hartman HT, 1971. Αποτέλεσμα of Ημερησίως Κυμαινόμενο έναντι συνεχής θερμοκρασίες on λουλούδι επαγωγή και σεξ έκφραση in ο ελιά (Olea europaea ΜΕΓΑΛΟ.). Φισιολογία Φυτό, 24: 40-45
Bradley MV και Griggs WH, 1963. Μορφολογικές ενδείξεις ασυμβατότητας στο Olea europaea L. Phytomorphology , 13 (2 ) : 141-156.
De Melo-Abreu JP, Barranco D., Cordeiro AM, Tous J., Rogado BM, Villalobos F., 2004. Μοντελοποίηση της ημερομηνίας ανθοφορίας της ελιάς χρησιμοποιώντας ψύξη για απελευθέρωση λήθαργου και θερμικό χρόνο. Γεωργική και Δασική Μετεωρολογία , 125(1-2): 117-127
Fernández-Escobar R., 1977. Παράγοντες που επηρεάζουν την επικονίαση και την καρπόδεση της ελιάς ( Olea europaea L. ).
Frankel R. και Galun E., 1977. Μηχανισμοί Επικονίασης , Αναπαραγωγή και Βελτίωση Φυτών . Springer- Verlag.
Griggs WH, Hartman HT, Bradley MV, Iwakiri BT, Whisler JE, 1975. Επικονίαση ελιάς στην Καλιφόρνια. Δελτίο Πειραματικού Σταθμού Γεωργίας Καλιφόρνιας , 869.
ΝΙΤΣ, ΙΑΠΩΝΙΑ 1.971. Διαχρονικότητα μέσω σπόροι και Άλλα δομές. Φρούτο Ανάπτυξη. Φυτό Φυσιολογία. Εκδ. FC Steward. Ακαδημαϊκός Τύπος. Λονδίνο. 413-479 σελ.
Piedra MA, González M., Cuevas J., 2012. Olive μπουμπούκι μοίρα εξαρτάται on κόμβος σχηματισμός Ραντεβού Επιπτώσεις για λουλούδι επαγωγή συγχρονισμός. Acta Κηπευτικά, 949: 237-242
Rallo L. and Cuevas J., 2017. Καλλιέργεια ελιάς. Καρποφορία και παραγωγή. Εκδ. Mundi Prensa. Μαδρίτη. 145-186σ
Rallo L., Torreño P., Vargas JA, Alvarado J., 1994. Dormancy and alternate bearing in olive. Acta Horticulturae , 356: 127-136
Rosati A., Caporali S., Paoletti A., Damiani F., 2011. Η άμβλωση του ύπερου σχετίζεται με τη μάζα των ωοθηκών στην ελιά (Olea europaea L.). Scientia Hortícolae , 122(3): 399-403
Rubio-Valdés G., 2009. Ανάπτυξη και λανθάνουσα περίοδος των αναπαραγωγικών οφθαλμών της ελιάς ( Olea europaea L. ).
Stutte G. και Martin HC, 1986. Επίδραση της θανάτωσης του σπόρου στην επιστροφή της άνθισης της ελιάς. Scietia Hortícolae , 29: 107-113

